Al in het begin van de twintigste eeuw probeerde de medische wereld om organen van de ene patiënt naar de andere over te planten. Dit zijn enkele pioniers en mijlpalen.
Transplantaties: de eerste stappen
Bloedvaten hechten
Alexis Carrel werd geboren in Lyon in 1873 en won de Nobelprijs in 1912. Hij zorgde voor een grote doorbraak in de chirurgie. Hij ontwikkelde een techniek om bloedvaten aan elkaar te hechten zonder lekkage of afsterven. Een zeer belangrijke stap voor de transplantatiechirurgie.
Eerste niertransplantatie
Na allerlei – onsuccesvolle - experimenten op dieren (o.a. niertransplantaties op honden, schapen en apen), voerde Yurii Voronoy (Rusland) in 1936 een niertransplantatie uit met een orgaan van een overleden donor. De nier heeft echter nooit urine geproduceerd.
Nieuwe techniek voor niertransplantatie
In 1952 transplanteerde René Kuss in Parijs als eerste nieren in de fossa iliaca. Hij maakte de anastomose op de iliacale bloedvaten. De nieren die hij gebruikte waren zowel afkomstig van mensen die ter dood veroordeeld werden op de guillotine als van levende donoren. Deze transplantatietechniek wordt nog altijd toegepast.
Eerste levende niertransplantatie
Een jaar later verrichtte Louis Michon een levende transplantatie van moeder naar zoon. De getransplanteerde nier functioneerde drie weken en werd nadien afgestoten.
Niertransplantatie tussen tweelingbroers
Twee dagen voor Kerstmis 1954 voerden de Amerikanen Murray en Merrill de eerste geslaagde niertransplantatie uit tussen identieke tweelingbroers. In die tijd waren de principiële regels voor orgaantransplantatie zoals het gebruik van immunosuppressiva, weefseltypering en orgaanbewaring nog niet gekend. De verdere transplantaties tussen personen zonder identieke waren weefselstructuur faalden allemaal. Het aanvankelijke optimisme was –opnieuw- ver te zoeken.
Ontdekking van weefseltypering
Pas in 1958 kwam er een fundamentele doorbraak in de transplantatiegeneeskunde door de ontdekking van de histocompatibiliteit of weefseltypering door Jean Dausset en Jon van Rood, de latere stichter van Eurotransplant. Hierdoor slaagden artsen erin om vóór de transplantatie het weefseltype van zowel de donor als de acceptor te bepalen en beter op elkaar af te stemmen. Dat verhoogde de kans op een geslaagde transplantatie gevoelig.
Cyclosporine tegen afstoting
Ondanks deze vooruitgang blijft een transplantatie een risicovolle operatie omdat een vreemd orgaan het lichaam wordt binnengebracht. Het lichaam reageert daartegen. De komst van de (synthetische) corticoïden zorgde voor een flinke stap vooruit om afstoting te voorkomen. Maar het is vooral de toevallige ontdekking van een schimmel, de Tolypocladium Inflatum, die voor een ware revolutie in de transplantatiegeneeskunde zorgde. In 1972 isoleerde Jean-Francois Borel voor het eerst cyclosporine uit deze schimmel. Dat middel wordt nog steeds gebruikt om het afweersysteem te onderdrukken en afstoting te voorkomen.
Eerste geslaagde levertransplantatie
In 1963 voerde Thomas Starzl (Denver/USA) de eerste geslaagde levertransplantatie uit.
Eerste harttransplantatie
In december 1967 voerde Christiaan Barnard de eerste succesvolle harttransplantatie uit in Kaapstad (Zuid-Afrika). De 54-jaar oude ontvanger overleefde de ingreep 18 dagen.
Oprichting van Eurotransplant
Om de groep van ontvangers en potentiële donoren zo groot mogelijk te maken en de kans op een perfecte match te verhogen, richtte Jon van Rood in 1967 Eurotransplant op. De eerste landen die zich verenigden waren België, Nederland, Luxemburg en West-Duitsland. Ondertussen, 50 jaar later, is Eurotranpslant een samenwerkingsverband van 8 landen, goed voor zo’n 14.500 mensen die wachten op een orgaan en jaarlijks ongeveer 7.000 getransplanteerde organen (bron: Eurotransplant 2016).
Transplantaties in het UZ Gent
- In 1965 bracht professor Fritz Derom de eerste niertransplantatie tot een goed einde in het UZ Gent.
- In november 1968 haalde het transplantatieteam van Fritz Derom de wereldpers. Het team slaagde erin de eerste longtransplantatie in Europa uit te voeren met een langdurige overleving. Patiënt Aloïs Vereecken overleed tien maanden na de operatie als gevolg van chronische afstotingsverschijnselen. In 1968 was dat een spectaculair resultaat. De dienst Heelkunde behoorde voortaan tot de wereldtop in transplantaties.
(foto uit persoonlijk album F. Derom, privécollectie familie Derom)
- De allereerste orgaandonor die aangemeld werd bij Eurotransplant, in 1968, was afkomstig uit het UZ Gent. Ook de eerste harttransplantatie in het UZ Gent werd uitgevoerd door professor Derom (in 1984).
- 1991 was een druk jaar transplantatiejaar in het UZ Gent. Een team onder leiding van prof. Bernard de Hemptinne voerde de eerste levertransplantatie in het UZ Gent uit.
- Hetzelfde team was – ook in 1991 - verantwoordelijk voor de eerste split-levertransplantatie in België. Bij die techniek wordt een lever in twee delen gesplitst om twee patiënten te helpen. Het team transplanteerde ook een stuk lever van een levende donor. Het was pas de tweede keer dat zo’n operatie in Europa uitgevoerd werd.
- In 1993 voerden prof. De Roose en prof. Frank Vermassen de eerste niertransplantatie tussen verwanten uit, een zogenaamde ‘living-related niertransplantatie’.
- Prof. Uwe Hesse bracht de eerste pancreas-niertransplantatie in het UZ Gent tot een goed einde in 1994.
- In 2006 volgde een eerste gecombineerde pancreas-lever-dundarmtransplantatie een team chirurgen onder leiding van prof. de Hemptinne.
- Professoren Xavier Rogiers en Roberto Troisi en hun team verwijderden in 2009 via een kijkoperatie (laparoscopie) een stuk lever bij een vrouw voor een living-related levertransplantatie bij haar kind.
- Eind 2011 werd in het UZ Gent de eerste aangezichtstransplantatie in België verricht door een multidisciplinair team onder leiding van prof. Phillip Blondeel.
- In 2018 werd voor het eerst in België een baarmoedertransplantatie uitgevoerd door het team van prof. Steven Weyers.