Chemotherapie of behandeling met cytostatica is altijd een behandeling op maat van de patiënt. Chemotherapie wordt klaargemaakt in de ziekenhuisapotheek volgens de strengste regels, want alle geneesmiddelen moeten steriel bereid en correct samengesteld worden. De apotheker en de apotheekassistenten gaan nauwkeurig te werk, in zeven stappen.
- De arts bevestigt de kuur
- De coördinator drukt de voorschriften af
- Een assistent legt het materiaal klaar
- Een assistent desinfecteert het materiaal
- Een assistent bereidt de chemotherapie
- De apotheker controleert de bereiding
- De bereiding wordt naar de patiënt gebracht
Stap 1: De arts bevestigt de kuur
Voor de medewerkers in de ziekenhuisapotheek aan de slag kunnen, moet de arts de kuur bevestigen. Daarbij houdt hij rekening met de labowaarden en klinische toestand van de patiënt. Zo kan hij bijvoorbeeld beslissen om een kuur te reduceren, te verschuiven naar een andere dag of te annuleren.
De arts bevestigt de kuur door een voorschrift te sturen naar de ziekenhuisapotheek via een speciale software. Via die software kan hij of een verpleegkundige het bereidingsproces ook mee volgen.
Gaat het om de standaardkuur, dan kunnen de apotheekassistenten meteen met de bereidingen beginnen. Wijkt het voorschrift van een standaardkuur af, dan zal de apotheker eerst de wijzigingen in de dosis, de combinatie met andere cytostatica en overige wijzigingen controleren.
Stap 2: De coördinator drukt de voorschriften af
De apotheekassistent-coördinator houdt rekening met het tijdstip waarop de chemotherapie zal worden toegediend en met de stabiliteit van het product. Zodra hij het voorschrift afdrukt, wordt de vervaldatum van het geneesmiddel bepaald en start het bereidingsproces.
Stap 3: Een assistent legt het materiaal klaar
Een apotheekassistent verzamelt het materiaal en de medicatie die nodig zijn om de kuur te maken in een geel bakje. Niet toevallig geel, want die kleur toont aan dat er cytostatica inzitten. Via een doorgeefluik bezorgt hij het bakje aan een apotheekassistent in het bereidingslokaal.
Stap 4: Een assistent desinfecteert het materiaal
De apotheekassistent in het bereidingslokaal verwijdert alle verpakkingen en desinfecteert het materiaal. Om flacons en infusen met cytostatica steriel te maken, gebruikt hij isopropylalcohol. Daarna kleeft hij er een etiket op met onder andere de naam van de patiënt, het geneesmiddel en de dosis.
Het steriele materiaal verhuist vervolgens naar de zogeheten verticale laminaire airflowkast of LAF-kast. Dat is een gesloten werkkast waar een bereider alleen met zijn handen in kan, zodat hij beschermd blijft. Neerwaartse luchtstromen in de kast zorgen ervoor dat de medicatie niet bevuild raakt door stofdeeltjes of besmet door bacteriën of virussen.
Stap 5: Een assistent bereidt de chemotherapie
De apotheekassistenten zijn goed opgeleid om bereidingen voor chemotherapie te maken in een gecontroleerde omgeving en volgens strikte procedures.
Een apotheekassistent bereidt de medicatie in de LAF-kast en levert die af in een infuus, spuit of pomp. Die afleveringsvorm hangt af van het type cytostaticum, de toedieningsweg en de plaats waar de patiënt het toegediend krijgt: in het ziekenhuis of thuis.
Stap 6: De apotheker controleert de bereiding
Wanneer de bereiding klaar is, controleert de apotheker het geneesmiddel.
- Is het infuus bereid voor de juiste patiënt?
- Is de juiste kuur voorgeschreven, rekening houdend met onder andere de leeftijd en het gewicht van de patiënt?
- Is het juiste volume cytostaticum toegevoegd aan het juiste infuus, de juiste spuit of de juiste pomp?
- Is de juiste infuusvloeistof gebruikt?
- Moet er rekening gehouden worden met speciale bewaarcondities zoals een korte houdbaarheid, lichtgevoeligheid, bewaren in de koelkast of bij kamertemperatuur?
Als de apotheker de bereiding goedkeurt, ondertekenen zowel hij als de bereider van de chemotherapie het bereidingsblad. Vervolgens wordt het infuus, de spuit of de pomp in een hermetisch afgesloten plastic zak verpakt. Lichtgevoelige medicatie wordt in een bruine overtrekzak gestopt.
Stap 7: De bereiding wordt naar de patiënt gebracht
De bereiding wordt getransporteerd naar de afdeling waar ze wordt toegediend. Hoe dat gebeurt, hangt af van de hoogdringendheid, het volume, de grootte en de bewaarcondities.
- Infusen van minder dan 500 ml en spuiten van meer dan 1 ml en minder dan 20 ml worden met de buizenpost naar de afdeling gestuurd.
- De andere bereidingen worden in gele boxen getransporteerd. De gele kleur duidt aan dat er cytostatica inzitten. Om het kwartier haalt een koerier de boxen op en brengt ze naar de juiste afdeling.